تجربههایی از فلسفهورزی (تراپی غیررسمی)
تقریباً تمام خوابهای من در خانهٔ پدریام رخ میدهند. حتی آدمهایی که سالها بعد شناختهام، در خوابهایم رنگوبوی آن خانه و آدمهایش را به خود میگیرند. از خودم میپرسیدم آیا دیگران هم با نخستین جایی که در آن زندگی کردهاند چنین پیوندی دارند؟
در جلسات فلسفهورزی، وقتی افراد از خانه و خانوادهٔ دوران کودکیشان حرف میزدند، مفهومی در ذهنم شکل گرفت که آن را «نخستین کانون» نامیدم. منظورم از کانون، کیفیتی از تجربه است که در حضور یک شخص یا در مکانی خاص، در دوران کودکی شکل میگیرد. گاهی خانهای است که خاطرههای پراکندهٔ کودکی در آن جمع میشوند و گاهی کسی است که حتی با عوض شدن خانه، زندگی خانواده همچنان دور او میگردد. با جستجویی در منابع به مفاهیمی نزدیک به «نخستین کانون» رسیدم.
گاستون باشلار در "بوطیقای فضا" مینویسد «بدون خانه، انسان موجودی پراکنده میبود.» به نظر او، خانه یکی از نیرومندترین عواملِ یکپارچهشدن اندیشهها، خاطرهها و رؤیاهای ماست. شاید برای همین است که در خوابهایم، آدمهایی از دورههای مختلف زندگیام میتوانند در خانهٔ پدری کنار هم ظاهر شوند. اتو فریدریش بولنو هم در "فضای زیسته" خانه را «مرکز مکانیِ زندگی فرد» میداند؛ جایی که از آن راه میافتیم، به آن بازمیگردیم و جای خود را در جهان نسبت به آن پیدا میکنیم.
اما چطور ممکن است یک آدم برای ما چنین نقشی پیدا کند؟ ییفو توان در "فضا و مکان"، مادر را «نخستین مکان» کودک میخواند. مادر خودش جابهجا میشود، اما کودک در حضور او ثبات و تداوم را تجربه میکند. در "نظریهٔ دلبستگیِ" جان بالبی نیز با مفهوم «پایگاه امن» روبهرو میشویم؛ کسی که کودک با اطمینان به حضورش میتواند از او فاصله بگیرد، محیط را کشف کند و هنگام نیاز دوباره به او بازگردد. اینجا برای من یک تفاوت اهمیت دارد. ممکن است کودک برای آرامگرفتن به پدرش پناه ببرد، اما مادربزرگش همان کسی باشد که بچهها و نوهها را دور هم جمع میکند. در تجربهٔ چنین کودکی، پدر پایگاه امن اوست و مادربزرگ کانون خانواده.
آنچه در جلسات فلسفهورزی توجهم را جلب کرده، پیوند احتمالی میان «نخستین کانون» و تمرکز ذهن در بزرگسالی است. در بعضی از افرادی که زندگیِ کودکیشان پیرامون شخص یا مکان نسبتاً پایداری شکل گرفته، انسجام بیشتری در فکر و عمل دیدهام. در برخی دیگر، پراکندگیای که از خانه و خانوادهٔ دوران کودکیشان وصف میکنند، انگار در بزرگسالی هم ادامه دارد. جدایی والدین یا عوض شدن مکرر خانه، محله و شهر ممکن است بخشی از این تجربه باشد.
پرسشی که برای من باقی میماند این است که در میان این تغییرها، چه کسی یا کجا برای کودک همچنان کانون مانده و اگر چنین کانونی نداشته، این فقدان چه ردّی در زندگی امروزش گذاشته است؟