پراکسیس

گفتگوی نمایشی

جدول بالا انواع شش‌گانهٔ گفتگو را از نظر والتون و کرابه (۱۹۹۵) در کتاب تعهد در گفتگو: مفاهیم بنیادی استدلال میان‌فردی نشان می‌دهد.

با توجه به آنچه این روزها شاهدش هستیم، به فکرم رسید دستهٔ هفتمی هم به این جدول اضافه کنم: گفتگوی نمایشی.

در این نوع گفتگوها یا حتی نشست‌ها، نمایشِ وقوع گفتگو بر خودِ گفتگو تقدم دارد. به‌هرحال، گفتگو و نشست هنوز ارزش نمادین دارند؛ ما را یاد آدم‌های فرهیخته، محافل روشن‌فکری و جمع‌هایی می‌اندازند که قرار است در آنها فکری تولید شود. اما در این بازار تازه، گفتگو دیگر قرار نیست وسیله‌ای برای کشف حقیقت، بررسی باورها، تبادل اندیشه یا دستیابی به فهم مشترک باشد؛ بلکه به ابزاری برای تولید تصویر، جلب توجه و کسب اعتبار اجتماعی تبدیل شده است. قرار نیست اتفاق فکری خاصی رخ دهد؛ کافی است تصویری از وقوع آن ساخته شود.

در دورانی که همه‌چیز به «کالا» تبدیل شده، بازار تازه‌ای هم برای خریدوفروش ژست روشن‌فکری شکل گرفته است. شرکت‌ها و گروه‌های استارتاپی، مجهز به دوربین و تیم تولید محتوا، به شکار سوژه‌های فرهنگی می‌روند. از هنرمند نامدار شهری تا هنرورزی گمنام در روستایی دورافتاده، همه می‌توانند طعمهٔ دوربین‌هایی شوند که نه در پی کشف اندیشه، بلکه به دنبال استخراج محتوایی قابل‌فروش‌اند. زندگی، تجربه، اعتبار و حتی رنج آدم‌ها می‌تواند به چند تصویر جذاب و چند ریلز اینستاگرامی تبدیل شود. مهم این است که محتوا تولید شود، بازدید بالا برود و فالوئر جدید جذب شود.

اما شکارگاه محبوب این گروه‌ها، به گمانم، همان گالری‌ها و نهادهای هنری مختلف است؛ نهادهایی که هرچه از فکر و ایده تهی‌ترند، از مجوز و عنوان و نشان پُرترند. مؤسساتی که سال‌هاست داشتن مجوز را با داشتن هویت فرهنگی اشتباه گرفته‌اند. نهادهایی بی‌چشم‌انداز و بی‌موضع که به جای تولید اندیشه، در تولید رویداد و گزارش و عکس یادگاری مهارت پیدا کرده‌اند. حالا هم با آغوش باز پذیرای شرکت‌ها و گروه‌هایی هستند که وعدهٔ دیده‌شدن می‌دهند. چه معامله‌ای بهتر از این؟ یکی اعتبار فرهنگی می‌فروشد و دیگری تصویر و بازدید می‌خرد. در این میان، تنها چیزی که ظاهراً ضرورتی ندارد، خودِ اندیشه است.

نتیجه را می‌توان در بسیاری از نشست‌ها و گفتگوهای این روزها دید. دوربین‌هایی که مقابل هنرمندان قرار می‌گیرند، تصاویر پرتحرک از نمایشگاه‌ها، موسیقی‌های حماسی، نورپردازی‌های حساب‌شده و گزیده‌هایی چندثانیه‌ای از حرف‌های پراکندهٔ افراد. چند جملهٔ ظاهراً عمیق، چند نمای نزدیک از چهره‌های متفکر و تعدادی مخاطب که با جدیت سر تکان می‌دهند. همه‌چیز مهیاست تا تصویری از یک رویداد فکری مهم ساخته شود؛ بی‌آنکه معلوم باشد چه مسئله‌ای مطرح شده، چه ادعایی به چالش کشیده شده یا چه اندیشه‌ای در جریان گفتگو شکل گرفته است.

این وضعیت البته چندان هم تازه نیست. سال‌هاست که بسیاری نهادهای فرهنگی و دانشگاهی در برگزاری همایش‌ها و نشست‌های نمایشی استاد شده‌اند؛ همایش‌هایی با عنوان‌های پرطمطراق، سخنرانان متعدد، بنرهای بزرگ و گزارش‌های مفصل. رویدادهایی که مهم‌ترین دستاوردشان اثبات این است که رویدادی برگزار شده است! حالا همان منطق حکومتی، در نهادهای مجوز‌دار و گروه‌های استارتاپی بازتولید می‌شود.

در چنین وضعیتی، گفتگوی نمایشی بیش از آنکه به دنبال تولید فهم باشد، به دنبال تولید نشانه‌هایی از فهم است. آنچه اهمیت پیدا می‌کند، نه اندیشیدن در جریان گفتگو، بلکه نمایشِ اندیشیدن است.

جدول این متن را در کانال تلگرامی پراکسیس ببینید (اینجا کلیک کنید)

(فلسفه درمانی)

آیا فلسفه می‌تواند نقش درمان‌گرانه داشته باشد؟

پاسخ من به این پرسش مثبت است. مدتی است این ایده را در قالب جلسات فردی و در فضای یک کلینیک روان‌شناسی دنبال می‌کنم و برای آن یک فرایند شش‌جلسه‌ای طراحی کرده‌ام.

در سه جلسه نخست، با گفت‌وگوی عمیق و شرح‌حال‌نویسی مکتوب، تلاش می‌کنیم مسئله محوری، الگوهای تکرارشونده و باورهایی را که در شیوه مواجهه فرد با خود و جهان نقش دارند، روشن‌تر کنیم.

در سه جلسه بعد، بر اساس این شناخت، برخی از این الگوها و باورها با کمک فلسفه رواقی و رویکردهای شناختی بازبینی می‌شوند و تمرین‌هایی برای مواجهه آگاهانه‌تر با افکار، احساسات و موقعیت‌های دشوار ارائه می‌شود.

این فرایند در چارچوب مشاوره فلسفی و خودکاوی تأملی طراحی شده و جایگزین روان‌درمانی بالینی نیست.

این جلسات به صورت حضوری یا آنلاین برگزار می‌شود.

برای دریافت اطلاعات بیشتر در تلگرام به آیدی زیر پیام دهید:

@Majid_Heidarii

دیگه

دیگه... اهمیتی نداره. فقط دارم می‌گذرونمش. تموم شد و رفت. دیگه واقعاً اهمیتی نداره که می‌خواد خوب پیش بیاد یا بد. واقعاً تموم شده.

ببین... سال تحویل همیشه واسه من لحظه‌ خاصی بود، با خودم می‌گفتم همه‌چیز رو باید دوباره نو کنی، فلان و این‌ها؛ دیگه امسال أصلا اونطوری نبود، راستش سال تحویل ما خیلی تخمی بود. خیلی تخمی بود.

با زری نشسته بودیم تو خونه و زده بودیم شبکهٔ من‌وتو؛ داشت جاویدنام‌ها رو نشون می‌داد. زری از اون‌ور گریه می‌کرد، من از این‌ور. این‌جوری بودم که دیگه اصلاً سال تحویل اون معنی قبلش رو نداره. اینکه بشینی آرزو کنی چه اتفاقات خوبی بیاد، بغل کنی و فلان... نه، تموم شده اون، خب؟

واقعاً داشتم اشک می‌ریختم به خاطر تک‌تک این جوون‌هایی که از بین رفتن. الان شاید واقعاً خیلی سنگدلی باشه؛ یعنی وقتی به خودم نگاه می‌کنم، با منِ قبلی خیلی تغییر کرده ، ولی واقعاً دیگه اهمیتی نداره.

چون این‌مدلی‌ام که همه‌مون می‌آییم توی این زندگی، به دنیا می‌آییم و بعدش از این دنیا می‌ریم. اینکه چجوری از این دنیا می‌ری شاید واقعاً واسه هرکسی یه مسیر متفاوت باشه. شاید از تو یه اسطوره بسازه، شاید. خب، به تخمم؛ چیکار کنم؟

من یه زندگی دارم و می‌خوام همون‌جوری که باب دل منه بگذرونم. نمی‌خوام به این فکر کنم که چطور اسطوره باشم، چطور یه قهرمان باشم، چطور از من یاد بکنن. نه، واقعاً برام هیچ اهمیتی نداره.

منظورم اینه که نمی‌خوام جمعی‌ش کنم؛ می‌خوام شخصی‌ش کنم. نمی‌خوام جمعی‌ش کنم که یه ایران بهتر داشته باشیم، یه جمع دوستانهٔ بهتر داشته باشیم، یه آیندهٔ بهتر..

فقط به خودم فکر می‌کنم. به خودم فکر می‌کنم که من الان، توی این برهه از زندگی که دارم، چی دوست دارم و چی می‌خوام.

اصلاً من بهنام رو... مثالش رو دارم می‌گم. من بهنام رو دوست دارم، الان حالم باهاش خوبه. اگه یه حال بدی ببینم، اوکی، خودم کنار می‌کشم. ولی وقتی این‌جوریه که جفتمون اوکی‌ایم، حالمون خوبه، همین رو بریم جلو. نمی‌دونیم که زندگی چه‌جوری واسمون پیش می‌ره؛ همین رو بریم جلو.

یا اصلاً چه می‌دونم، توی کارم می‌گم که فلان کار رو دوست دارم، فلان کار رو انجام می‌دم، با این حالم خوبه و با این می‌رم جلو. دیگه این‌جوری نیستم که یه چیز خیلی بزرگ توی ذهنم بسازم که باید به اونجا برسم، باید فلان کار رو بکنم.

دیگه واقعاً واسه خودم سختش نمی‌کنم، به تخمم.

نمی‌دونم... واسه خودم هنوز سنگینه اعتراف‌کردن به یه همچین چیزی، اون هم بلندبلند، چون اولین باره دارم می‌گم. چون توی تصورم اینه که وقتی کسی همچین چیزهایی بشنوه، حتما میگه: «تو چقدر سنگدلی! چقدر مادرقحبه‌ای که اصلاً به تخمته که سی هزار نفر مردن؛ توی دو شب سی هزار نفر مردن».

همه‌مون می‌میریم. الان طرز تفکرم اینه. شاید فردا تغییر کنه؛ هیچ بحثی توش نیست. اون‌ها هم یه طرز تفکری داشتن و واسه همین جونشونو دادن.

من الان فقط می‌خوام زندگی کنم. یا خوب می‌گذره یا بد می‌گذره؛ واقعاً به تخمم.

برام هیچ هدفی نیست که بخوام بگم می‌خوام مهاجرت کنم که یه زندگی ایده‌آل داشته باشم. نه، من این رو پذیرفتم که توی ایران به دنیا اومدم و می‌خوام همین‌جا هم بمیرم. ذهن مهاجرتی ندارم که بخوام یه زندگی ایده‌آل واسه خودم بسازم. همین‌جا؛ تموم شد و رفت.

هر چیزی که واسم پیش میاد رو می‌پذیرم، چون همین الان همین‌طوری داره واسه من تجربه می‌شه.

یادته؟ یادت هست اون روزها چه آدم‌های ناجوری دیدیم؟ ... هر کسی به دلایل مختلف همراه می‌شد. یکی شهرت می‌خواد، یکی نمی‌دونم توجه یا همراهی می‌خواد؛ هرکسی یه چیزی.

اگه تو می‌گی فکر من اینه که الان شلوغی شده، من می‌خوام برم بیرون، دو نفر دیگه رو هم با خودم همراه کنم و فلان کار رو انجام بدم، این‌جوری‌ام که: «بابا، ایول بهت! من بهت افتخار می‌کنم که همچین طرز فکری داری. من ازت حمایت می‌کنم. واقعاً تو قهرمان منی».

اصلاً توی این چیزها این‌مدلی نیستم که بخوام فقط یه حرفی زده باشم. نه، واقعاً هرکسی یه طرز تفکری داره و من بهش احترام می‌ذارم.

اما ببین من فهمیدم امید الکی منو از زندگیم عقب می‌ندازه. تموم شد و رفت.

....راستی حال گربت چطوره؟

بیش از نیمی از اعضای بدنم با اراده من کار نمی‌کنند.

به زبان علمی، بدنم تشکیل شده ‌از یک «سیستم عصبی پیکری» که مسئول اعمال ارادی است و یک «سیستم عصبی خودمختار» که مسئول عملکرد اعضای خودفرمان است همچون قلب و گوارش، تعریق، کبد و کلیه و غیره.

یافته‌های من از بدنم با حقایق علمی در تناقض است یعنی به تجربه یافته‌ام که «سیستم عصبی پیکری» کاملا در کنترل من نیست. به عنوان مثال، کنترل کمی بر چشم‌هایم دارم و آنها یک ایالت نیمه‌خودمختار در سرزمین تنم هستند. سرخود می‌بینند، چشم‌چرانی می‌کنند و بسیاری چیزها را نادیده می‌گیرند. در مقابل هر جسم خارجی، حتی به ریزی گرد و غبار، خودبه‌خود بسته می‌شوند، به سر فرمان می‌دهند که خودش را بچرخاند یا از دست‌ها می‌خواهند که خودشان را فدای آنها کنند. یک جفت چشم ترسو، خودشیفته و خودپسند دارم!

در این میان، به دست‌ها و پاهایم افتخار می‌کنم ازیراکه بیش از هر عضو دیگری به اراده من هستند و تقریبا بیشتر فعالیت‌های روزمره را با آنها انجام می‌دهم. البته همین اعضا وفادار هم وقتی به جسم داغی برخورد کنند، نافرمانی می‌کنند.

لب‌ها هم مثل دست‌ها در بیشتر مواقع در اختیار من هستند مگر اینکه وقتی خودسرانه خشک شوند یا بلرزند. بینی‌ام حرکت خاصی ندارد اما نمی‌دانم چطور بوها را درک می‌کند. نافرمانی گوش‌هایم موزیانه و پنهان است زیرا همه صداهای محیط را با کیفیتی متفاوت از صدای خودم می‌شنوند.

ناگفته نماند که بعضی از حرکاتم بین مرز اراده و نااراده است مثلا دیروز وقتی انگشتم لای پنجره گیر کرد، از شدت درد بلافاصله در دهان گذاشتم. مطمئن نیستم چقدر من در این تصمیم سهیم بودم.

به هر حال، رشد تکوینی من اینطور شکل گرفته که در بیشتر فعالیت‌های بدنم، به خصوص اعضای داخلی، دخالتی ندارم. اگر اختیاری داشتم، حتما بهره‌وری کبدم را بالاتر می‌بردم و از قلبم می‌خواستم قوی‌‌تر باشد و به هنگام اضطراب تپش‌های ناگهانی نگیرد، بزاق دهانم خشک نشود و دست‌هایم نلرزند.

در پایان، باید بگویم که یافته‌های من از بدنم با ارزش‌های رایج جامعه هم در تناقض است. عرف جامعه بین اعضای بدن من تبعیض قائل می‌شود. در عرف جامعه هویت من در صورتم است و اعضای بالا تنه بهتر از پایین تنه هستند. اعضای میانی را هم باید بپوشانم و ناگفته بگذارم.

خلاصه تنم سرزمین وِل و بی‌صاحبی است که در بسیاری از کارهایش اراده من را نادیده می‌گیرد و مغزم شبیه چهارراهی بدون چراغ خطر است که هر کسی راه خودش را می‌رود و در عین حال ترافیک سنگینی ایجاد نمی‌شود.

۳ شهریور ۱۴۰۵

وضعیت ریشو

یک مجری کارشناس هست که صورت بیضی بزرگ و کله کم‌مو دارد، عینک می‌زند و تمام صورتش را ریش سیاه و کوتاه پوشانده. کت و شلوار خاکستری با پیراهن آبی کم‌رنگ می‌پوشد. آن یکی دیگر، ریش‌ پر‌پشت سیاه دارد و با دقت دور تا دورش را خط گرفته، صورتش برق می‌زند، کت و شلوار گرانی دارد با یک ساعت براق. آن یکی دیگر ریشش‌ را مرتب نمی‌کند و از زیر گلو تا زیر چشم‌ها ریش‌هایش سیاه می‌زنند، گردن کلفت و هیکلی است و پیراهن سیاه می‌پوشد.

مجری‌کارشناس‌ها معمولا به سه گروه تقسیم می‌شوند: ریش پرپشت خط گرفته، ریش کوتاه خط گرفته و ریش بهم‌ریخته و پر پشت. این انواع ریش، مخصوص کارشناسان است و نه رئیسان و مسئولان بلند مرتبه، آنها معمولا ریش سفید کوتاه دارند. ریش سفید بلند هم که معلوم است مخصوص چه کس یا کسانی است.

«وضعیت ریشو» ذاتا وضعیتی آویزان، معلق در باد و مردانه است که در آن نه تنها «زیبایی» بلکه «حقیقت» نسبتی مستقیم و بی‌واسطه با اندازه و شکل ریش دارد. یعنی اگر شما صاحب ریش سیاهِ کوتاه هستید در رتبه مجری کارشناس قرار می‌گیرید، ریش سفیدِ کوتاه شما را در رتبه مدیران میانی قرار می‌دهد و ریش سفیدِ بلند شما را در بالاترین رتبه‌های مدیریتی می‌نشاند.

«حقیقت ریشو» نسبتی با جهانِ کودکان، نوجوانان، جوانان، مردهای ریش‌تراشیده و به خصوص زنان ندارد چون اساسا این افراد صاحب ریش نیستند.

معلوم نیست چه کسی اولین بار به ریش گفته «محاسن» اما حتما ذوق زیبایی‌شناختی در ریش یافته‌ است که حالا با «حقیقت» هم نسبت پیدا کرده.

دوره رواقی

دوم شهریور ۱۴۰۵

در جلسه سوم، بحث را با دو پرسش اصلی آغاز کردیم: چه چیزی را باید بپذیرم؟ و با چه چیزی می‌توانم زندگی خوبی بسازم؟ بر همین اساس، تکنیک‌های رواقی را به دو بخش «پذیرش» و «خوشبختی» تقسیم کردیم. در بخش پذیرش، یک قدم دیگر از توضیح و توجیه عقب رفتیم و به «مشاهده و یادگیری» رسیدیم. توضیح دادن و تلاش برای توجیه دیگران، اغلب از این فرض می‌آید که من از پیش می‌دانم و در موضع دانش و تجربه قرار دارم؛ در حالی که مشاهده کردن به معنای پذیرفتن امکان خطا، یادگیری و واگذار کردن بخشی از اختیار است. این تفاوت را می‌توان در شیوه آموزش و تربیت هم دید: تربیت مبتنی بر کنترل، نظارت دائمی و مجوزدهی در برابر تربیتی که بر آگاهی‌بخشی، هدایت، مشاهده و ایجاد بستر استوار است. گاهی نمی‌توانیم کودکی را ببینیم که کاری را اشتباه انجام می‌دهد و دخالت نکنیم؛ دائم در حال گفتن و توضیح دادن هستیم. تصویر پدری را به یاد آوردیم که همراه فرزندش در طبیعت راه می‌رود و پدر لحظه‌ای از توضیح دادن دست نمی‌کشد.

از همین‌جا به روان‌درمان‌گری شناختی یا CBT رسیدیم؛ رویکردی که تغییر مثبت را از مسیر تغییر در بینش و شناخت فرد دنبال می‌کند. مسئله اصلی این است که بخش محدودی از جهان در اختیار ماست و اگر تمام انرژی خود را صرف تغییر چیزهایی کنیم که در اختیارمان نیست، زندگی به میدان دائمی ناکامی تبدیل می‌شود.

«چنگال رواقی» به ما کمک می‌کند میان این دو حوزه تمایز بگذاریم: اموری که در اختیار ماست همچون داوری‌ها و برداشت‌ها، انتخاب‌ها و تصمیم‌ها، خواسته‌ها و امیال، نگرش و واکنش؛ اموری که در اختیار ما نیست همچون رفتار و تصمیم دیگران، گذشته، نتیجه نهایی بسیاری از کارها، شهرت و قضاوت دیگران، بیماری و مرگ، بسیاری از حوادث بیرونی، شرایط اقتصادی و سیاسی و اجتماعی و اتفاقات تصادفی. به نظرم چنگال رواقی کمک می‌کند زندگی هموارتری بسازیم؛ نه زندگی‌ای بدون بالا و پایین، بلکه زندگی‌ای که با وجود بالا و پایین‌ها، مسیر خود را ادامه می‌دهد. در همین بحث، درباره رنج نیز صحبت کردیم. چرا برای کوه‌پیمایی و پیاده‌روی به خودمان سختی می‌دهیم؟ چرا گاهی آگاهانه رنجی را انتخاب می‌کنیم؟ چون رنج همیشه چیزی نیست که باید از آن فرار کرد؛ گاهی سختی بخشی از لذت و معنای تجربه است، مثل همان لحظه‌ای که بعد از یک مسیر سخت، نان و پنیر می‌خوریم و از آن لذت می‌بریم.

در ادامه به چند تکنیک دیگر پرداختیم. یکی از آنها فاصله‌گذاری است؛ ایجاد فاصله میان خود و مسئله، تا بتوانیم آن را از بیرون ببینیم و اسیر واکنش فوری نشویم. سپس به منفی‌سازی تجسمی یا تصور کردن فقدان و از دست دادن پرداختیم؛ تمرینی که کمک می‌کند ارزش چیزهایی را که در اختیار داریم بهتر ببینیم. درباره پذیرش سرنوشت یا Amor Fati نیز صحبت کردیم: پذیرش آنچه رخ داده، نه به معنای دوست داشتن رنج یا تسلیم شدن، بلکه به معنای متوقف کردن جنگ بیهوده با واقعیتی که دیگر رخ داده است. در همین زمینه، مفهوم Memento Mori یا یادآوری مرگ را بررسی کردیم؛ مرگ‌اندیشی‌ای که می‌تواند به زندگی وضوح و فوریت بیشتری بدهد. همچنین از «هنر وداع» گفتیم؛ اینکه وداع کردن و جدا شدن نیز مانند بسیاری از مهارت‌های دیگر آموختنی است. حتی می‌توان با وسایلی که مدت‌ها به ما خدمت کرده‌اند، آگاهانه وداع کرد و پایان یک رابطه یا دوره را به رسمیت شناخت.

غزل شماره ۵۲۴

موج را بیدست و پا تر می‌نمایند اضطراب / کشتی بی‌لنگران از بحر مشکل بگذرد

غزل شماره ۲۴۴

یار من اوباش و قلاش است و رند / بر من او خود پارسایی می‌کند

اوباش، اراذل، اجامر، بی‌سروپا، لات، ولگرد، بی‌تربیت، قلاش، بیکاره، مفلس، بی‌چیز، رند، عیار، خراباتی، شرابخواره، یکلاقبا؛ در برابرِ نیکوکار، صالح، شایسته، امین، باتقوا، پارسا، پرهیزکار، خلف، محسن، خوش‌رفتار، درستکار، کریم، خیرخواه. این دو دسته از واژه‌ها، دو گونه زیست را روایت می‌کنند؛ دو شیوه متفاوت برای بودن در جهان و نسبت داشتن با نظم اخلاقی و اجتماعی. گروه نخست، نام‌هایی است برای کسانی که از رسم و رسوم و هنجارهای پذیرفته‌شده فاصله گرفته‌اند، در حاشیه نظم اجتماعی ایستاده‌اند یا آن را به رسمیت نمی‌شناسند. گروه دوم، برعکس، صفاتی را در خود جمع کرده است که به فردِ هماهنگ با این نظم نسبت داده می‌شود؛ کسی که رفتار و زندگی‌اش با فضیلت‌ها و ارزش‌های پذیرفته‌شده سازگار است.

گزارش جلسه دوم

۲۴ مرداد ۱۴۰۵

آزادی و رنج

قبلاً ذکر شد که معنا‌بخشی به زیست شخصی را می‌توان از طریق نام‌گذاری بر مکان‌ها، اشیاء، کنش‌ها و احوال پی‌گیری کرد تا به این شکل به نوعی خودآیینی، مبتنی بر برپا کردن استعاره‌ها و داستان‌های شخصی، دست یابیم.

مفهوم آزادی در سه سطح مورد بحث قرار گرفت:

مفهوم «آزادی از» معمولاً در شعارهای مردمی ظهور می‌کند و بر رهایی از نظم ناعادلانه و تبعیض‌آمیز دلالت دارد.

مفهوم «آزادی فردی» به معنای وجود قوانین تضمین‌کننده آزادی‌های فردی در جامعه که معمولاً به شکل تدریجی و از طریق توافق جمعی در جامعه حاصل می‌شود. گسست سیاسی ضرورتاً به تحقق آزادی منجر نمی‌شود.

آزادی در معنای رهایی، آزادگی و وارستگی که امری فردی است و مبتنی بر کنار کشیدن از بایدها، نبایدها، انتظارات، ارزش‌ها و باورهای خانواده، جامعه محافظه‌کار، باورهای دینی و نظام سرمایه‌داری است.

در این معنا، شاید بتوان ظهور آزادی را در «کنش‌های محض» یافت. منظور کنش‌هایی است که از ارزش‌های سنتی جامعه، باورهای دینی و ارزش‌های سرمایه‌محور فاصله گرفته‌اند؛ به شکلی که از بیرون، نسبتی با جنون پیدا می‌کنند.

در اینجا می‌توان میان سه شکل آزادی تمایز گذاشت: «آزادی از» نه با عمل قهرمانانه، بلکه با «اطاعت بد» و با توافق جمعی جامعه به دست می‌آید. آزادی‌های فردی نیز به‌تدریج، از طریق توافق جمعی جامعه و وضع قوانین تضمین‌کننده حقوق فردی شکل می‌گیرند. اما آزادگی، رهایی یا وارستگی، حتی در اقتدارگراترین سیستم‌ها نیز می‌تواند به صورت فردی و در جوامع کوچک دست‌یافتنی باشد؛ از طریق عمل جسورانه و بازی با مرز نقش‌هایی که جامعه با قدرت انضباطی خود برای یک فرد تعریف می‌کند.

رنج

رنج فیزیکی: کار سخت، ورزش سنگین، سختی کشیدن در زندگی، دشواری‌های مربوط به شغل و محل زندگی، پیمودن راه‌های طولانی و بیماری.

رنج روحی: اساساً شامل از دست دادن کسی یا چیزی، یا حسرت به‌دست نیاوردن کسی یا چیزی است.

نظام سرمایه‌داری قصد دارد با تبلیغات وانمود کند که سرمایه و انواع محصولات مختلف می‌توانند رنج را از زندگی ما حذف کنند و آسایش و راحتی را به ارمغان بیاورند.

سیستم‌های الاهیاتی، رنج روحی را به نوعی ریاضت معنوی تبدیل می‌کنند و در مقابل، وعده آسایش و زندگی خالی از رنج در دنیایی دیگر را می‌دهند.

رواقیون رنج را بخشی واقعی و غیرقابل‌انکار از زندگی می‌دانند و در مواردی حتی آن را نوعی ارزش به حساب می‌آورند. به عبارتی، رنج مکمل لذت است؛ یعنی رنج بردن می‌تواند به لحظه رسیدن و به‌دست‌آوردن کسی یا چیزی معنا ببخشد.

غزل شماره ۵۱۹

هر خراش ناله‌ای راهی به جایی می‌برد