پراکسیس

خلاصه کتاب، فصل چهارم

«راهنمایی برای مقاومت اخلاقی; نافرمانی»‌ نوشته فردریک گرو

در سال ۱۴۰۱ دختران ایرانی را با آنتیگون مقایسه می‌کردند. من هم در کلاس‌های نقد هنری این تراژدی را تدریس کردم و می‌توانید محتوای آن را در فهرست مطالب کانال بیابید. به عقیده فردریک گرو آنتیگون الهه سرکشی است، شخصیتی که نافرمانی گستاخانه، علنی و غرور آفرین را برای ما مجسم می‌کند. فایل صوتی این تراژدی یونانی در همین کانال موجود است.

به شکل خلاصه آنتیگون دختر شاه ادیپ است. شاه ادیپ همان شخصیت معروف که نادانسته پدر خود را کشت و با مادرش ازدواج کرد و شاه شهر تب شد. از آن ازدواج چهار فرزند بدنیا آمد دو خواهر و دو پسر. پس از اینکه ادیپ متوجه شد نادانسته چه اشتباهی کرده و پدرش را کشته و با مادرش خوابیده است، خودش را کور کرد و سر به بیابان گذاشت و مرد. سپس دو پسرش سر جانشینی با هم جنگیدند و هر دو مردند. بردار ادیپ شاه (کرئون) به تخت نشست و دستور داد یکی از برادران را به عنوان قهرمان به خاک بسپارند و دیگری را یاغی اعلام کرد و دستور داد کسی حق ندارد برای او مراسم خاکسپاری برگزار کند. آنتیگون بر خلاف فرمان شاه، بردارش را به خاک سپرد. در نتیجه، کرئون او را زنده به گور کرد. این دستور باعث خودکشی نامزد آنتیگون (پسر کرئون) و همسر کرئون شد.

این تراژدی الهام بخش بسیاری نویسندگان و متفکرین بوده است از جمله فروید، هگل و نیچه. این تراژدی سترگ است، ساختارش بی‌عیب و نقص است و شخصیت‌ها در هویت‌های مضطربشان سر جای خود قرار گرفته‌اند از جمله خواهر آنتیگون ایسمنه که محتاط و حسابگر است و آنتیگون را در این سرکشی بر علیه پادشاه همراهی نمی‌کند و زنده می‌ماند. آنتیگون از روی هوس و گستاخی یا از روی دیوانگی، منفعت طلبی یا محاسبه نافرمانی نمی‌کند. او در واقع حقیقتا تابع قوانین الهی و اخلاقی است مبنی بر اینکه جنازه فرد مرده باید به خاک سپرده شود تا آرامش ابدی کسب کند.

به نظر هگل تراژدی آنتیگون تصادم رودررو بین دو سامانه از ارزش‌هایی است که هر کدام مشروع، عادلانه و حتی مکمل هستند. به همین دلیل انتخاب و گفتن این که حق با کرئون است (که سعی دارد نظم را به شهر تب بازگرداند و از کشتار بیشتر جلوگیری کند) یا با آنتیگون که می‌خواهد قوانین الهی را اجرا کند و برادرش را به خاک بسپارد، غیر ممکن است. سر آخر آنتیگون به این خاطر که می‌خواست جنازه‌ای را که در معرض نور روز رها شده بود خاک کند، محکوم به زنده‌به گوری شد. این باکره آسیب پذیر در برابر مردان شهر به پا خواست; این موجود خانگی از سخن گفتن بی‌پرده نهراسید.

خلاصه کتاب، بخش ۱۹

«فلسفه پیاده‌روی» نوشته فردریک گرو

این بخش بسیار خواندنی است و نویسنده به تفاوت پیاده‌روی بزرگسالان و کودکان پرداخته و همچنین به نسبت پیاده‌روی و زیبایی‌شناسی. فرد بزرگسال همه چیز را از ارتفاع سالیان عمر می‌بیند. نگاهی که زاده‌ی تجربه است، همه چیز را تخت می‌کند، بر هم انباشت می‌کند; مات و کمرنگ. همه چیز به مرتبه‌ی امر یکسان تنزل می‌یابد. اما برای یک کودک مسیر‌ها جنبه‌های ترساننده و مرعوب کننده دارند، هر یک از آنها جهانی بلقوه متفاوت است. مسیرها هیچ شباهتی به هم ندارند و هر کدام به جهانی بلقوه باز می‌شوند. کودکان واقع‌گرایان حقیقی‌اند: هر گز از چیزهای کلی شروع نمی‌کنند. ادراک کودکان ناظر بر افراد و اشخاص است، در حالی که بزرگسالان صورت کلی و نماینده یک نوع را تشخیص می‌دهند و از دیدن جزئیات محروم می‌شوند.

فیلسوفت آلمانی هم‌دوره کانت، کارل تلوب شِله، کتابی با نام «هنر پیاده‌روی» دارد. از نظر او پیاده‌روی نوعی استراحت و آرامش برای روح به ارمغان می‌آورد. این نویسنده موفق می‌شود نسبتی بین پیاده‌روی و زیبایی‌شناسی ایجاد کند. تاثیرات حسی یا ارتساماتی (نقشی که دنیای بیرونی بر حواس ما ترسیم می‌کند) که هنگام پیاده‌روی بدست می‌آوریم در واقع نوعی ترکیب‌بندیِ آزادِ‌ تئاترِ نمودهاست که کانت لذت زیباشناختی می‌نامید:‌ تخیلی که با ارتسامات بازی می‌کند و بسته به هوا و هوس خیالات فارغ البالِ فرد آنها را ترکیب می‌کند و هر دَم از نو می‌آمیزد.

مروری بر نمایش رود،خانه

دو هفته بعد از اینکه متنی نوشتم به نام «خونه کنار رودخونه»، مریم قادری من را به تئاتری دعوت کرد با همین نام. متن من درباره خانه رویای‌ کنار یک رودخانه در شهری است که هر ساله چندین فستیوال موسیقی و رقص و تئاتر در آن برگزار می‌شود. یکی دو روزی کار می‌کنم و بقیه روزهایم صرف کمک به برگزاری همین فستیوال‌ها می‌شود. رودخانه برای من جایی برای شنا کردن، فکر کردن و قدم زدن در مسیرهای اطراف است.

اما برای نویسنده و کارگردان تئاتر رودخانه (علی حاتمی‌نژاد، محمد نیازی)، رود-خانه استعاره‌ای است از مهارجرت، تردید برای ترک وطن، دور شدن، گذشتن و جدایی. در صحنه‌های مختلف این نمایش جوان‌هایی را می‌بینیم که به خاطر مهاجرت از ایران از عشق میان خودشان می‌گذرند، در اردوی ورزشی دچار تردید می‌شوند که آيا اردو را ترک کنند و درخواست پناهندگی دهند یا هنوز هم به زندگی در ایران ادامه دهند؟ آیا همه چیز را پشت سر بگذارند و بگذرند؟ در بخش‌هایی، داستانِ غم‌انگیزِ تردیدها تبدیل به مالیخولیا و توهم توطئه می‌شود، وقتی این جوان‌ها هم باید برنامه فرار خود را بچینند و هم مراقب نفوذی‌ها باشند. نکند فلانی ما را لو دهد؟ این آقای حراستی چرا هر جا می‌رویم دنبال ما می‌آید؟ ما از او می‌ترسیم یا او از ما ؟‌

در حین دیدن نمایش چند بار اشک‌هایم اجازه خواستند پایین بیایند، اما بجایش لبخند زدم و جملات بازیگرها را تکرار کردم. نمایش رود-خانه از نظر من ساختار درونی قوی داشت و منطق داستانیش خوب کار می‌کرد اما از نظر زبانی می‌توانست بهتر باشد. کلمات، عبارات و جملات می‌توانستند بار نمایشی بیشتری بر دوش بکشند تا در نتیجه دنبال کردن دیالوگ‌های بازیگران و پی‌رنگ داستان جذاب‌تر شود.

به هر روی، به نظر من پرداختن به موضوعی معاصر در دل داستانی چند لایه با زبانی صادق و روراست، ویژگی اصلی این نمایش بود. نویسنده به موضوع مهاجرت از نگاه تردید، دوری و جدایی پرداخته است. یعنی مهاجرت از دید کسانی که قصد ترک ایران را دارند. البته امروزه، تجربه جمعی ما چیزی فراتر از این است و شامل تجربه دست اول کسانی که سالها در غربت زیستن هم می‌شود.

با توجه به تجربه هفته پیش از یک تئاتر زیر زمینی در تهران با نام قاب، در میانه نمایش با خودم فکر کردم که اگر نمایش رودخانه هم زیرزمینی بود چقدر جذاب‌تر و طبیعی‌تر بود. اما همین که در پردیس مستقل انجام می‌شود و حاصل کار جوانان پر شور است بهانه کافی برای ماست تا از آنها حمایت کنیم. ظاهرا این هفته هم نمایش اجرا می‌شود.

هفته پیش سفر کوتاهی به تهران داشتم و جای شما خالی در چند فعالیت زیرزمینی شرکت کردم. یک دانشجوی قدیمی به تئاتر زیرزمینی دعوتم کرد به نام قاب. روحم تازه شد، وقتی برای اولین بار در عمرم در همین ایران خودمان یک نمایش بدون سانسور دیدم که زندگی را همانطوری که هست نشان می‌داد. همیشه از اینکه قسمت مهمی از زندگی یعنی حجاب و لمس کردن در فیلم‌ها و تئاترهای ایرانی حذف می‌شد، ناراضی بود. گویی قسمتی از زندگی را از ما گرفته‌اند و مجبورمان کرده‌اند که با بقیه زندگی فیلم و نمایش بسازیم. اما من برای اولین بار این حس را یافتم که تئاتر در معنای طبیعی خودش چه حسی دارد. ذوق کرده بودم و با لبخند یک نمایش تراژیک را می‌دیدم.

بعد، به چند کافه کتاب سر زدم، دوستی کتابی به من نشان داد که نویسنده از ارشاد مجوز نگرفته بود و خودش به صورت مستقل کتابش را چاپ کرده بود. بعد، از چندین شو روم (Show Room) بازدید کردم که وسایل خانه قدیمی را به نمایش گذاشته بودند. همچنین، به چند کافه کتاب سر زدم که جوان‌ها بدون هیچ محدودیتی تمرین تئاتر می‌کردند. عصرها، کافه‌ها پر بود از جوانانی که آزادانه لباس پوشیده بودند و به خیال خودشان مرزهای سبک زیستن را جابجا کرده بودند. بعد هادی را دور میدان انقلاب دیدم، یک دانشجوی قدیمی، که حالا سرباز بود و پاتوقش کافه طهران بود.

تمام آن چند روز پر بود از تجربه‌های غیر رسمی، کارهایی که از نظر سیستمِ عبوسِ حکومتی غیر قانونی است. من سالها پیش به خودم قول داده بودم که هیچ مجوزی برای فعالیت‌های خودم از این سیستم اخمو نگیرم. حالا از دیدن اینکه عده زیادی از افراد کاری به سیستم عریض و طویل مجوز دهی ندارند، کار خود را می‌کنند و زندگی خود را بر اساس باورهای خودشان برنامه ریزی می‌کنند لذت بردم. حالا به جای اینکه مردم به دنبال نهادهای مختلف برای کسب مجوز باشند، این نهادها هستند که با هزینه‌های گزاف باید دنبال بی‌شمار مردمی باشد که آنها را به هیچ گرفته‌اند و کار خود را می‌کنند. البته دخالت می‌کنند، پلمب می‌کنند، جریمه می‌کنند و هر سنگ اندازی که تصور کنید. اما من از شنیدن همین داستان‌ها هم لذت بردم و فقط به جاهایی سر زدم که زیست غیر رسمی در آنها جریان داشت. زندگی طبیعی، سرشار و امیدوار.

(اصطلاح زیست غیر رسمی و هنر غیر رسمی را از دوست خوبم پوریا جهانشاد وام گرفتم)

امروزه در کنار کلمه "صفحه مجازی" یا پیج، بلافاصله معیارهایی از جمله تعداد بازدیدکننده و نظرات، تعامل مخاطب با صفحه، درآمد ناشی از صفحه، تبلیغات، اکسپلور و از این دست به خاطر همه می‌آید. درست هم هست زیرا ظاهرا امروزه ملاک انجام یک کاری یا معیارهای دیجیتال ذکر شده در بالاست و یا میزان درآمد و سرمایه درگردش. نکته‌ای که باقی می‌ماند این است که معمولا در میانه این معیارها و ملاک‌های مربوط به بازار، لذت تجربه گم می‌شود; لذت تجربه انسانی.

برای من وبلاگ نویسی در واقع یافتن روزانه همین لذت تجربه انسانی است. در این فعالیت بدون اخذ هیچ مجوزی از نهادهای اخمو و افراد تنگ نظر، بدون در نظر گرفتن معیارهایی همچون بازدید کننده و میزان لایک‌ها، می‌توانید خود را ثبت کنید و با فشار یک دکمه مطلب خود را منتشر کنید یا در انبوه مطالب منتشر شده آنچه بدنالش هستید را بیابید. در واقع، وبلاگ نویسی نمونه پشت کردن به معیارهای زشت بازار است و همچنین نادیده گرفتن مامور ممیزی ریشو.

اگر بخت با شما یار باشد و کسی در این آشفته بازار نوشته شما را بیابد، کامنتی بگذارد و یا حتی دنبال کننده نوشته‌های شما شود، اگر فرصتی پیش بیاید و با او به صورت حضوری دیداری داشته باشید، آنوقت لذت ظهور می‌کند و لبخندی بر لب می‌نشاند. در چنین وقتی تجربه شما طعم و رنگ لذت بخشی به خود می‌گیرد و به خاطر می‌ماند. در ابتدا شما فقط خود را ثبت می‌کنید، بعد خود را پیدا می‌کنید و تعریف می‌کنید. بعدا یاد می‌گیرد همیشه از خود تعاریف جدید ارائه کنید و در این فرایندِ بازتعریف به نسخه‌های رقیق‌تری از خودتان دست می‌یابید; انسانی که مسیرهای پیش فرض را نادیده می‌گیرد و از کنش درونی خود مسیر می‌سازد و ارتباط با دیگران برای او واقعی و معنی دار است.

هرگاه آموزه‌های یک کتاب را به کار بندیم، درس‌های یک معلم را در عمل پیاده کنیم، یا مهارتی را که در یک کارگاه آموخته‌ایم به طور عملی به کار بگیریم، در واقع در حال انجام پراکسیس هستیم. پراکسیس به فرایندی اشاره دارد که در آن ایده‌ها به عمل در می‌آیند، تمرین می‌شوند، و تحقق می‌یابند.

ارسطو بر این باور بود که سه فعالیت اصلی انسانی وجود دارد: تئوریا (تفکر)، پوئسیس (ساختن)، و پراکسیس (عمل کردن). هر یک از این فعالیت‌ها به نوعی از دانش منتهی می‌شد: دانش نظری که هدف آن حقیقت است، دانش تولیدی که هدف آن تولید است، و دانش عملی که هدف آن عمل است.

هانا آرنت استدلال می‌کند که فلسفه غربی بیش از حد بر زندگی تأملی تمرکز کرده و زندگی فعال را نادیده گرفته است، و این باعث شده است که افراد ارتباط عملی ایده‌های فلسفی با زندگی واقعی را درک نکنند. از نظر آرنت، پراکسیس بالاترین و مهم‌ترین سطح زندگی فعال است.

پائولو فریره در کتاب "آموزش ستمدیدگان"، پراکسیس را به عنوان "تأمل و عملی که به سمت دگرگونی ساختارها هدایت می‌شود" تعریف می‌کند. او معتقد است که از طریق پراکسیس، ستمدیدگان می‌توانند به آگاهی انتقادی نسبت به وضعیت خود دست یابند و در کنار معلمان-دانش‌آموزان و دانش‌آموزان-معلمان برای رهایی تلاش کنند.

پراکسیس را می‌توان به عنوان نوعی تفکر انتقادی تعریف کرد که ترکیبی از تأمل و عمل است. این فرایند شامل مراحلی است مانند: انجام عمل، بررسی اثرات آن، تحلیل نتایج، تغییر و بازتعریف دیدگاه‌ها و برنامه‌ریزی‌ها، و در نهایت اجرای این برنامه‌ها در اقدامات بعدی.

پراکسیس برای من به معنای فاصله گرفتن از حیطه‌های بی‌خاصیت در آموزش فلسفه و هنر است. به عنوان مثال آموزش تاریخ هنر چه تاثیری دارد جز ساختن ایده‌آل از هنرمندانی که چیزی درباره تجربه زیسته آنها نمی‌دانیم؟ پرداختن به تزئینات بناهای قدیمی در مقالات و پایان ‌نامه‌ها چه سودی دارد جز کسب امتیاز پژوهشی؟ کار در استودیو بر روی فرم درختان و بناهای خالی شهری چیست جز تولیداتی خنثی که جنبه درمانی (تراپی) برای هنرمند یافته؟ اما این حیطه‌های بی‌خاصیت در واقع (آگاهانه یا ناآگاهانه) کارکرد مشخصی دارند: هموار کردن راه برای سلطه هر چه بیشتر دیکتاتورها از طریق خنثی کردن پایه‌های پیشرفت هر جامعه یعنی علم و هنر. از یک سو تمام فعالیت‌های اصیل افراد جامعه موکول به صدور مجوز از نهادهای حکومتی و انواع سامانه‌های دیجیتال شده است و از سوی دیگر اندک فضای باقی مانده را هنرمندان و محققینی پر می‌کنند که تولید کننده انواع علم و هنر بی‌خاصیت هستند که دیکتاتورها برای آن تولیدات ارزشی قائل نیستند اما تولید کنندگانشان می‌توانند ژست علم و هنر را داشته باشند.

پراکسیس وقتی ظهور می‌کند که فردی قصد ‌کند سه نوع بازی را نادیده بگیرد:‌ بازی دیکتاتورها، بازی سرمایه و بازی در روابط جریان‌های غالب. پراکسیس یعنی سر کشی یک محقق و یا هنرمند بر اساس دغدغه‌مندی اصیل خودش. کنش انسانی وقتی محقق می‌شود که برای عمل خود مجوز نهادهای مختلف را پس بزند، تولیداتش را وارد بازی تیراژ و تبلیغات در نظام سرمایه‌داری نکند و در نهایت برای دیده شدن دست به دامان قهرمانانِ بازی قدرت در جریان غالب نشود. پراکسیس در واقع، بهم زدن بازی قدرت و سرمایه است مبتنی بر کشف روابط انسانی، نمایاندن روحیه افراد در زاد بوم خودشان و یافتن بیانی اصیل که در جستجوی معانی گم شده، پنهان شده و مخدوش شده باشد. در نهایت پراکسیس فراخوانی است برای کنش بر اساس اصول انسانی و نه چیزی بیشتر.

خلاصه کتاب، بخش ۱۸

«فلسفه پیاده‌روی» نوشته فردریک گرو

این بخش کتاب به نقش پیاده‌روی در زندگی فیلسوف شهیر آلمانی ایمانوئل کانت می‌پردازد.

رفتار کانت چنان اسوه‌ی قاعده‌مندی بود که بعضی او را «ساعت کونیگسبرگ» می‌نامیدند.

نیچه پیاده‌رونده‌ای بزرگ و خستگی ناپذیر بود که کوهنوردیش طولانی و گاه از مسیرهای پر شیب بود; اما کانت در حین پیاده‌روی روزانه از خود مراقبت می‌کرد، پیاده‌روی‌هایی که همیشه بسیار کوتاه بوند و تا حدی سرسری. طاقت عرق کردن نداشت. به همین دلیل، تابستان‌ها بسیار آهسته راه می‌رفت، و اگر زیادی گرمش می‌شد، گوشه‌ای در سایه می‌ایستاد. همیشه از یک مسیر می‌رفت و چنان در این کار استمرار نشان داد که مسیر گذرش از میان پارک را بعدها «گذر فیلسوف» نامیدند.

سلام فری

خوبی؟ بلاخره بعد این همه سال جایی که می‌خواستم و همیشه باهات صحبت می‌کردم رو پیدا کردم. باورت میشه؟! یک خونه تو شهری که همیشه با هم صحبتش رو می‌کردیم. می‌دونم باورت نمیشه اما الان واست یک به یک تعریفش می‌کنم تا بفهمی که هنوز ممکنه روی کره زمین جایی برای زندگی پیدا بشه.

اولین بار، برای شرکت تو یه فستیوال اومدم اینجا; یک شهر نسبتا بزرگ کنار یک رودخانه با جریان ملایم به سمت دریا; که تا ساحل از خونه ما دو ساعت رانندگی داره. اینجا هر فصل یک فستیوال برگزار میشه، فستیوال تئاتر ملی، فستیوال بین‌المللی موسیقی و دو تا فستیوال محلی که یکیش درباره همین رودخونه هست بهمراه مسابقه قایق رانی و فستیوال دیگه که آخر سال برگزار میشه مربوط به نحوه اداره شهر هست; شهردار و تمام مسئولین مهم لباس دلقک‌ها را می‌پوشند و مردم در اون روز میرن به پارک‌های شهر و میتینگ برگزار می‌کنند و درباره اداره شهر جک می‌سازند، نمایش برگزار می‌کنند و در انتها هم انتخابات برای شهردار جدید برگزار می‌کنند.

باور کردنی نیست اما من اینجا زندگی می‌کنم و بزودی عکس و فیلم می‌فرستم و در اولین فرصت میام تو رو می‌دزدم میارمت اینجا. من دو روز در هفته درس می‌دم; یک روز در کتابخونه شهر، یک روز در دانشگاه. در کنارش مشاور برگزاری فستیوال تئاتر هستم و یک مسئولیت کوچیک هم در فستیوال موسیقی دارم. کلا چهار روز در هفته کار می‌کنم و بقیه رو ول می‌گردم.

حالا می‌تونم از خونه بهت بگم. از کمر بندی شهر در قسمت شرقی یک جاده میره کنار رودخونه که یک سری خونه‌های دو طبقه کنار هم ساخته شدن با فاصله تقریبی ۵۰۰ متر. خونه ما همون وسطاست و درست مقابلش یک اسکله چوبی قدیمی میره تو رودخونه که صبح‌ها میرم اونجا و لباس‌هامو می‌کنم و می‌پرم تو آب و عصرها میز و صندلی میزاریم و در حال تماشای غروب آبجو می‌خوریم و آخر شب دوباره می‌پریم تو آب.

خوب حالا می‌رسیم به خونه. راستش خونش زیاد خوب نیست و اینجاست که ازت کمک می‌خوام. این خونه شیرونی داره که باحاله و خیلی وسایل رو گذاشتم اونجا. می‌دونی من به چه فضایی نیاز دارم؟ یک فضای باز بدون دیوار، دوست دارم یک تخت دو نفره یه کنجی باشه و با چیزهایی که اطرافش قرار می‌گیره تبدیل به یک فضای خصوصی بشه که زیاد هم خصوصی نیست چون واسم مهم نیست بقیه ببینن یا نه، حتی حمام هم نمی‌خوام دیوار داشته باشه، فقط دستشویی و دست‌شور مخفی باشه. دلم می‌خواد یه جای خونه یک زنجیر بزرگ از سقف آویزون باشه و اگه بپرسی چرا؟ میگم که هم خودم دوست دارم ازش آویزون بشم هم چیزی بهش آویزون کنم. دیگه پنجره‌ها یه طور باشه که نورش هدایت بشه به مکان‌های خاصی داخل فضا و البته پنجره‌های بزرگ از سقف تا زمین نمی‌خوام، دوست ندارم. راستی من از دیوار‌های نصفه خیلی خوشم میاد، اگه تو طرح خونه بیاری می‌بوسمت. من پنج شش ردیف کتاب‌خونه هم دارم که یه جایی واسشون می‌خوام و اینو بگم که اصلا تلویزیون ندارم و ترجیح می‌دم یک فضای گفتگوی سه چهار نفری هم داشته باشیم واسه شب نشینی. در ضمن من آشپزی خیلی دوست دارم و خیلی وقت‌ها وقتی مشروب می‌خورم مشغول آشپزی می‌شم پس یک آشپزخونه نیاز دارم که کار کردن توش خیلی راحت و لذت بخش باش.

شاید بعدا چیزهایی بنظرم رسید بهت بگم. تا اون موقع یکم به این خونه فکر کن. به محض اینکه اینجا جا بیافتم و کارهام درست بشه میام دنبالت. آماده باش که هر وقت گفتم چمدونت رو ببندی و بیای.

مجید

مرداد ۱۴۰۳

شهر کنار رودخونه

اندازه یک دست

مساوی است با وسعت لمس

ضرب در سالهای تردید

منهای لحظات آرامش.

اندازه یک پا

مساوی است با طول مسیر

ضرب در غروب‌

منهای مسیرهای مانده.

اندازه لبها

مساوی است با بوسه‌های داغ

ضرب در شراب

بعلاوه نفس‌های تند.

اندازه چشم‌ها

مساوی است با عمق دید

ضرب در چشمک‌های شوخ

تقسیم بر یک.

و اندازه زندگی

مساوی است با جمع اعضا

ضرب در پنجره‌ها

تقسیم بر درها.

می‌شود ادغام شد

در پیچ پیچ درختان

مسیر گیاهی طی کرد

مثل برگ پهن شد

و خشک شد

و شکست.

می‌شود

می‌شود تلفیق شد

در ماسه‌های دریا

شسته شد

خشک شد

همراه باد شد

و پرید.

می‌شود ترکیب شد

در سیم کشی ساختمان‌ها

از میان سنگ‌ها

لا به لای آجرها

نشر پیدا کرد

داغ شد

آتش گرفت

و سوخت.

"دریا! دریا!"

دریا دیده می‌شود

خوب نگاه کن

پهنه‌ای آبی

از نزدیک سفیدی موجها را خواهی دید.

"خشکی، خشکی"

اینجا کجاست؟

ساحلی دیده می‌شود

شن‌هایی زرد

از نزدیک صخره‌ها را خواهی دید.

غزل شماره ۲۲۷

دل صحرا به این دیوانه گرم است

غزل شماره ۲۲۲

هر چیز بر مراد تو باشد مراد ماست

غزل شماره ۲۱۸، ۲۱۹، ۲۲۰

خمیازه آغوش او

جان به لب، لب به جام دارد اسیر

آن می که حلال است و حرام است کدام است

غزل شماره ۲۱۶

زیستن در زیر سقف سرگرانی مشکل است

غزل شماره ۲۰۶

درکامِ زهر غوطه زدن، لذت دل است